Voor de onderdelen van een bekisting kunnen verschillende materialen worden toegepast. Denk aan hout, staal, aluminium of kunststof. Deze materialen hebben allemaal verschillende eigenschappen, onder meer ten aanzien van gewicht, stijfheid, sterkte, slijtvastheid, bewerkbaarheid en kosten. Welk materiaal in welke situatie het beste kan worden toegepast, wordt beschreven in hoofdstuk 1.3 ‘Eisen en keuzecriteria’. Meer over de materialen die worden toegepast bij de verschillende typen bekisting staat in hoofdstuk 1.4 ‘Typen bekistingen’.

Versie: oktober 2025

In hoofdstuk 1.2 zijn de typen bekistingen met onderdelen, materialen en opbouw toegelicht. Maar welke eisen en keuzecriteria zijn nu van belang om tot een juiste keuze te komen? Er gelden een aantal (constructieve) eisen omtrent toepassing en veiligheid, waar een bekisting sowieso aan moet voldoen. Daarnaast zijn er een aantal criteria die de keuze kunnen beïnvloeden.

 

De eisen aan een bekisting kunnen worden onderverdeeld in constructief/algemeen en veiligheid/arbo.

Constructief/algemeen

• De bekisting moet voldoen aan de geldende regelgeving, waaronder NEN-EN 13670 en NEN 8670.
• De bekisting moet voldoen aan de gestelde constructieve eisen. Zo moet zij voldoende vormvast, sterk en stijf zijn om de betonspeciedruk en aanvullende stort- en windbelastingen op te kunnen nemen. Daarmee moet de vorm van de bekisting binnen de opgegeven toleranties blijven.
• De koppelingen tussen de onderdelen moeten degelijk worden uitgevoerd, zodat de positie en de vorm tijdens storten behouden blijven.
• De bekisting moet eenvoudig te be- en ontkisten zijn, waarbij de gestorte constructie niet mag worden beschadigd.
• De bekisting moet sluitend zijn, zodat lekken van cementwater tijdens en na het storten en daarmee vermindering van de kwaliteit van het beton worden voorkomen (extra aandacht nodig bij zelfverdichtend beton).
• De bekisting moet voldoende ruimte bieden voor het plaatsen van wapening en het verdichten van het beton.

Veiligheid/arbo

• Bekisting moet voldoen aan de geldende regelgeving met betrekking tot arbo en veiligheid
• Er moet veilig met de bekisting kunnen worden gewerkt. Hierbij moet bijvoorbeeld rekening worden gehouden met veiligheidszones en moet los materiaal dat niet nodig is, worden verwijderd.
• Er moet aandacht zijn voor centering van de bekisting, rekening houdend met betonspeciedruk en stijgsnelheid.
• Stabiliteit van de bekisting moet worden gewaarborgd, bijvoorbeeld door afschoorvoorzieningen (inclusief bevestigingen), rekening houdend met de windbelasting.
• Er moeten mogelijk voorzieningen worden getroffen om het opdrijven of dompen van de bekisting te voorkomen.
• De schoorankers moeten moment-gecontroleerd worden bevestigd, waarbij onder andere rekening moet worden gehouden met de sterkte van het beton op het moment dat de schoor wordt belast en het vloertype waarin de ankers worden aangebracht. Bij systeemvloeren gelden andere voorwaarden dan bij toepassing in vol beton.
• Er moeten (gecertificeerde) hijsvoorzieningen worden toegepast die geschikt zijn voor het type bekisting.
• Er moeten stortbordessen en valleuningen worden toegepast en bevestigd, met een veilige toegang.
• Hulpconstructies zoals omloop- en werksteigers, vlonders en bordessen moeten geschikt zijn voor de toepassing en worden geborgd aan de constructie.
• Als de bekisting niet wordt gebruikt, moet deze op de juiste manier worden opgeslagen.
• Bij het be- en ontkisten moet rekening worden gehouden met bijzondere situaties en met de veiligheid voor de omgeving.
• Er moet rekening worden gehouden met eventuele aanvullende eisen vanuit de opdrachtgever.

1.3.1 Voorbeelden van voorzieningen voor veiligheid/arbo (schoring, ladderopgang, centering en combinatie met eindgevelsteiger

Naast de eisen spelen veel uiteenlopende criteria een rol bij de keuze voor de juiste bekisting. Deze criteria worden hieronder toegelicht, in willekeurige volgorde.

Geometrie en dimensie
De gewenste betonvorm speelt een belangrijke rol bij de keuze van de juiste bekisting.

Voor vlakke of rechtvormige betonconstructies zijn de keuzes en mogelijkheden divers en zijn aanvullende criteria maatgevend om tot een juiste keuze te komen. Hierbij geldt:

• Standaard beschikbare paneel- en of stalen bekistingen zijn vaak een optie.
• Afhankelijk van een aantal factoren kan een traditionele of projectmatige bekisting worden toegepast.

Bij organisch gevormde, gekromde, ovale of elipsvormige constructies moet rekening worden gehouden met:

• Meer handling, hogere kosten en extra aandacht tijdens be- en ontkisting.
• Standaard bekisting is minder of niet beschikbaar.
• Toepassing van een traditionele- of projectmatige kist is vaak een optie. Eventueel alternatief is een combinatie van een paneelkist met een vulkist.

Als er sprake is van schuinstand zijn aanvullende maatregelen belangrijk, bijvoorbeeld:

• Optredende belastingen op de schoorconstructie.
• Aanvullende voorzieningen om opdrijven van de kist te voorkomen.
• Praktische uitvoerbaarheid van de centering aan de onderzijde.
• Sluiten van de bekisting.
• Schuinstand stortbordes minimaliseren zodat op een veilige manier kan worden gewerkt.

Ook de hoogte van een betonconstructie is een belangrijk criterium.
Voor een lage storthoogte, bijvoorbeeld bij funderingen, zijn de aandachtspunten vooral gericht op repetitie, inzet, looptijd, kraanafhankelijkheid of handzame uitvoering.
Bij hogere betonconstructies is van belang extra rekening te houden met:

• Optredende windbelasting
• Optredende bekistingsdruk en belasting op de centerpennen, afhankelijk van onder meer mengselsamenstelling en stijgsnelheid.
• Keuze en mogelijkheden met betrekking tot afschoren en benodigde afschoorvoorzieningen.
• Juiste uitvoering van stortbordes in combinatie met toegang door middel van vaste (kooi)ladderopgangen (evt. noodzakelijke vluchtweg op de kist). Bij grote hoogtes kunnen meerdere bordessen in de hoogte nodig zijn.
• Eventueel toepassing van stortluiken, een spiraalgeleider voor de trilnaald of bekistingstrillers.

1.3.2 Verschillende bekistingen voor verschillende betonvormen

Esthetiek / afwerking
Belangrijk bij de keuze van de bekisting is de gewenste oppervlakteklasse waaraan de betonconstructie moet voldoen. Hiervoor moeten NEN-EN 13670 en NEN 8670 worden geraadpleegd, waarbij onderscheid wordt gemaakt in de diverse klassen, zoals genoemd in CUR Aanbeveling 100 – Schoonbeton (fig. 1.3.3).

1.3.3 Relatie tussen normatieve documenten met criteria voor het betonoppervlak met positie van de oppervlakteklassen B1, B2 en B9 voor schoonbeton (bron: CROW-CUR Aanbeveling 100)

De eisen ten aanzien van het oppervlak hebben op verschillende manieren invloed op de keuze voor de bekisting:

• Als geen bijzondere esthetische eisen zijn gesteld (klasse A en C), wordt de keuze meer beïnvloed door overige en dus ook economische aspecten. Veelal worden dan ‘standaard’ verkrijgbare bekistingssystemen toegepast.
• Als moet worden voldaan aan bijzondere of afwijkende esthetische eisen (klasse B1, B2 of B9, waarbij B1 kan worden onderverdeeld in civiel en niet-civiel), moet er aandacht zijn voor de omschreven projectspecificatie (bijv. conform CUR-Aanbeveling 100). Het gewenste oppervlak kan variëren van volledig glad, geprofileerd tot zelfs robuust of ruw.
• De keuze van de contactbekisting moet worden afgestemd op de eisen die aan het betonoppervlak worden gesteld. Hierbij speelt materiaalkeuze een belangrijke rol (hout, staal, kunststof of zelfs EPS). Het betonoppervlak is immers het spiegelbeeld van de bekisting.
• Als er schoonwerk wordt vereist moet er extra aandacht zijn voor:
  • plaatnaad- en centerpenverdeling, afwijkende structuur/profilering
  • hoekdetails, stortnaden, bevestiging en/of afdruk van schroeven (evt. blind), nagels en/of nieten
  • mogelijke reparatieaftekening bij toepassing paneelkist
  • keuze stel- en sluitkistzijde
  • het maken van een werkplan en, afhankelijk van eisen, het aanstellen van een deskundige op het gebied van schoonwerk betonconstructies (coördinator schoonbeton)

1.3.4 Voorbeelden van verschillende oppervlaktestructuren van beton met projectspecifieke eisen

1.3.5 Aftekening paneelbekisting (links) en aftekening schroeven in contactbekisting van de panelen (rechts)

1.3.6 Aftekening paneelbekisting (links) en aftekening schroeven in contactbekisting van de panelen (rechts)

Repetitie, inzet, looptijd, economisch
Als er sprake is van een grote repeterende inzet, is het van belang om een degelijke constructie en contactbekistingsplaat toe te passen. Bij een grote repetitie kunnen slimme projectspecifieke oplossingen worden bedacht, waarbij hogere eenmalige kosten moeten worden afgewogen tegen:

• verlaging van de arbeidsnormering
• kortere bouwtijd
• minimalisatie van de vervolgwerkzaamheden (afwerking betonoppervlak of aantal centerpennen)
• opnemen van specials ten behoeve van in te storten onderdelen en/of sparingen

Inzet van de bekisting is mede afhankelijk van:

• Totale doorlooptijd / planning
• Tijd die de vlechter nodig heeft (evt. extra stelkist nodig)
• Toegepaste bekistingssysteem; een optimale keuze voor de bekisting kan leiden tot minder bekistingsinzet of een kortere doorlooptijd per stortfase

Bij een langere doorlooptijd kan het omslagpunt worden bepaald voor een keuze tussen een projectmatige kist of een (standaard) huurkist.

Afweging
Als alle genoemde criteria zijn beoordeeld, volgt hieruit een economische afweging. Hierbij kan alleen een goed (kosten)vergelijk worden gemaakt als naast de kosten voor de inzet van de bekisting ook de besparing met betrekking tot arbeid (manuren), (voor)montage, aantal en type centerpennen, transport, kraan en/of tijd/planning wordt meegenomen.

Organisatorisch, gebruik
Naast de genoemde criteria gelden nog enkele aandachtspunten vanuit organisatorisch oogpunt:

• Situatie bouwplaats / omgeving (ruimte/opslag, bereikbaarheid, reikwijdte kraan, ruimte in de bouwkuip etc.).
• Indien er onvoldoende ruimte is, kan voormontage of prefab aanlevering wenselijk zijn.
• Rekening houden met transport en opslag of eventueel just-in-time levering van de bekisting.
• Situatie van de ondergrond ter plaatse en mogelijke beperkingen die daaruit volgen. Denk aan een enkelzijdige toepassing of het ontbreken van mogelijkheden voor afschoorvoorzieningen.
• Beschikbaarheid van externe bekisting (huur/koop) of voorkeur voor inzet vanuit eigen materieeldienst of bedrijf.
• Vakbekwaamheid, persoonlijke voorkeur/ervaring personeel of uitvoerend projectteam.
• Mogelijke inzet (toren)kraan in relatie tot bereikbaarheid en gewicht van de bekisting.
• Relatie met bouwmethodiek. Voorbeeld is de toepassing van een stalen tunnelkist bij gietbouw waar de wanden en vloeren gelijktijdig worden gestort.

Er moet daarnaast rekening worden gehouden met hoe en waarvoor de bekisting wordt toegepast:

• Keuze van systeem, samenstelling en elementgrootte afstemmen op een efficiënte uitvoering.
• De opbouw van de bekisting zodanig ontwerpen dat be- en ontkisten in een continu proces kan plaatsvinden, zonder afbreuk te doen aan de kwaliteit van het betonwerk.
• Positie van de stortnaden.
• Type en toepassing van het betonlosmiddel.
• Invloed van vocht/absorptievermogen van de contactbekisting.
• Zorgen voor logische en eenduidige stelmogelijkheden, waardoor de afstelling bij het bekisten minimale tijd en/of arbeid vergt.
• Optimaliseren aantal en/of positie centerpennen of het centerpensysteem, waarbij ook rekening moet worden gehouden met type en gewenste afwerking van de centering (zie hoofdstuk 1.6 Overzicht van centerpenconstructies).
• Grootte hijseenheden (en hijsvoorziening), hijsbewegingen en maximaal gewicht in combinatie met type kraan. Indien op locatie de toepassing van een kraan niet mogelijk is, is een handzame bekisting een optie.
• Afstemmen met logistieke en organisatorische eisen vanuit het project en de repetitiemogelijkheden.

1.3.7 Er moet rekening worden gehouden met hoe en waarvoor de bekisting wordt toegepast

Duurzaamheid
Ook op het gebied van duurzaamheid kunnen aandachtspunten een rol spelen bij de keuze voor de bekisting. Denk daarbij aan:

• Hulpmiddelen die voor de beheersing van het verhardingsproces of verwarming van de betonspecie bij gietbouw nodig zijn. De invloed hiervan op het milieu moet in acht worden genomen.
• Aandacht voor middelen (losmiddel / folie o.i.d.) die voor het be- en ontkisten noodzakelijk zijn.
• Keuze voor het betonmengsel (beperking CO₂). Wat zijn bijvoorbeeld de consequenties voor de bekistingsdruk?
• Mogelijkheden onderzoeken om een traditionele bekisting of onderdelen ervan te recyclen of nog een keer in te zetten voor bijvoorbeeld niet zichtbare betononderdelen of gebruiken als restmateriaal.
• Juiste materiaalkeuze, voor bijvoorbeeld de contactbekistingsplaat. Let daarbij op de initiële milieubelasting versus de levensduur (kunststof heeft een langere levensduur dan hout).
• Aandacht voor de MKI (milieukostenindicator), waarbij bovenstaande punten zijn meegenomen

Een poer is een betonnen ondersteuning, bedoeld om de verticale afdracht van belastingen uit een constructie over te dragen naar de ondergrond (fundering op staal) of op de paalfundering.
Poeren worden in verschillende vormen en afmetingen uitgevoerd.

De bekisting voor een poer (of serie poeren) wordt niet alleen bepaald door de vorm van de poer, maar vooral ook door de uitvoeringsmethode van bijvoorbeeld de betonvloer die erop wordt aangebracht en de wapening voor de aansluitende balken.

Traditionele bekisting en lichte systemen poerbekistingen
Worden slechts enkele poeren gemaakt, dan worden vaak traditionele poerbekistingen toegepast (fig. 1.4.1) of lichte (verloren) systemen, waarvan verschillende typen in de markt verkrijgbaar zijn. Ronde poeren kunnen ook met polystyreen (PS) worden bekist, dat licht en handzaam is (fig. 1.4.2). Hierbij moet een afweging worden gemaakt tussen kosten, duurzaamheid en besparing op arbeid.

1.4.1 Traditionele poerbekisting

1.4.2 Voorbeeld van een ronde PS-bekisting voor een poer

Paneelbekisting poeren
Afhankelijk van de seriematigheid wordt voor poeren vaak gekozen voor een paneelbekisting (fig. 1.4.3). Daarbij kan weer worden gekozen voor handzame panelen of zwaardere elementen die met de kraan moeten worden omgezet.

1.4.3 Voorbeeld van een paneelbekisting ten behoeve van een kraanpoer

Projectbekisting poeren
Bij grote repetitie kan met projectmatige poerbekistingen worden gewerkt. Hierbij moet een afweging worden gemaakt tussen hogere huur- en/of eenmalige kosten enerzijds en besparing op arbeid anderzijds.
Het kan gaan om een speciaal gemaakte stalen bekisting (fig. 1.4.4). Ze kunnen ook bestaan uit houten schotten, die zijn voorzien zijn van gordingen (fig. 1.4.5).
Bij de detaillering valt te overwegen de betonvorm taps uit te voeren. De bekisting hoeft dan niet te worden losgenomen, maar kan compleet, zonder loshalen en in een hijsbeweging, worden verplaatst.

1.4.4 Voorbeeld van stalen poerbekisting (met stelframe)

1.4.5 Voorbeeld van een projectmatige poerbekisting

Veiligheid poerbekistingen
Bij poerbekistingen moet, net als bij andere bekistingen, rekening worden gehouden met veiligheid. Met name bij lage poerkisten is er een risico op struikel- of valgevaar. Hoge poerkisten worden vaak voorzien van leuningwerk. De algemeen geldende veiligheidsvoorschriften moeten in acht worden genomen.

Een funderingsbalk is dat deel van een gebouw of constructie dat ervoor zorgt dat de belasting wordt overgedragen op de ondergrond of paalconstructie.
Maatvoering is essentieel, net als het goed kunnen stellen van de bekisting. Daarvoor is een draagkrachtige ondergrond nodig, bijvoorbeeld een werkvloer.
Het maken van funderingsbalken kan erg arbeidsintensief zijn, zeker als vanuit de grondslag nog geen vaste maatvoering valt te realiseren. Ook grondwater kan een probleem zijn en bekisting en wapening kan elkaar in de weg zitten.

Verloren en lichte systemen funderingsbalkbekistingen
In de woningbouw wordt de bekisting van funderingsbalken vaak uitgevoerd in polystyreen (PS), dat later als isolatiemateriaal voor de woning fungeert (en dus als ‘verloren bekisting’ kan worden beschouwd) (fig. 1.4.6). Er zijn verschillende andere type lichte systemen in de markt verkrijgbaar. Bij dit type bekisting is geen kraan nodig, dankzij het lage gewicht van de elementen.

1.4.6 Voorbeeld van een verloren balkbekisting met PS

Traditionele funderingsbalkbekisting
Indien een balkbekisting beperkt wordt ingezet, wordt vaak gekozen voor een traditionele manier van bekisten met houten bekistingsschotten. Voordeel is dat deze zijschotten handzaam zijn; er is dus geen kraan nodig. Uitvoering van een traditionele balkbekisting kan op verschillende manieren. Soms worden van deze materialen samengestelde schotten gemaakt, die meerdere keren zijn in te zetten.
Traditioneel worden de zijschotten gekoppeld met houten latten (fig. 1.4.7). Alternatief is een koppeling met stalen balkklemmen, die over de schotten worden geplaatst (fig. 1.4.8). Deze balkklemmen zijn verstelbaar in de breedte en zijn geschikt voor balken tot circa 800 mm hoogte. Nadeel van balkklemmen is dat er veel verschillende uitvoeringen bestaan met verschillende sterktes. Er zijn er bovendien relatief veel van nodig en het eigen gewicht is hoog.

1.4.7 Voorbeeld van een traditionele funderingsbalkbekisting

1.4.8 Funderingsbalkbekisting met stalen klemmen

Paneelbekisting funderingsbalken
Als repetitie mogelijk is, wordt het interessant om andere bekistingskeuzen te overwegen. Vanuit economisch oogpunt en bouwsnelheid kan de keuze gemaakt worden voor een paneelkist (handzaam of kraangebonden) (fig. 1.4.9).

1.4.9 3D-weergave paneelbekisting voor funderingsbalk

Projectbekisting funderingsbalken
Bij een grote mate van repetitie of langdurige inzet kan het interessant zijn om een projectspecifieke balkbekisting in te zetten, waarbij een verlaging van de arbeidsnormering mogelijk is.
Een voorbeeld is een klapkist, met een stalen beugel (fig. 1.4.10). Deze wordt in uitgeklapte stand over de voorgevlochten wapeningskorf geplaatst.
Een ander voorbeeld is een stalen systeem waarbij in de bovenregel verstelmogelijkheden zijn ingebouwd om het ontkisten te vereenvoudigen (fig. 1.4.11).

Deze projectmatige bekistingstypen zijn vaak kraanafhankelijk (alternatief is een zelfrijdende bekisting). Het grote voordeel zit hem met name in de lage arbeidsnorm in combinatie met een korte doorlooptijd.

1.4.10 Principe werking (houten) klapkist (met stalen beugel)

1.4.11 Verstelbare stalen (klap)bekisting bijvoorbeeld voor funderingsbalken

Veiligheid funderingsbalkbekistingen
Ook bij fundatiebalkbekisting moet rekening worden gehouden met veiligheid. Met name bij lage balkbekistingen bestaat er een risico op struikel- of valgevaar. Dat risico is groter dan bij hoge balkbekistingen, die beter zichtbaar zijn. De algemeen geldende veiligheidsvoorschriften moeten in acht worden genomen.

Een kolom is een verticale draagconstructie die krachten uit bovenliggende vloeren, dekken, balken of daken naar de onderliggende constructie of fundering overdraagt. Betonkolommen vind je in veel verschillende soorten bouwwerken. Bij bruggen en viaducten spreek je vaak over pijlers.

Een goed gekozen kolombekisting draagt bij aan een efficiënte bouw, constante betonkwaliteit en een veilige uitvoering op de bouwplaats. Een kolombekisting kan uit verschillende onderdelen en materialen bestaan, afhankelijk van het type kolom, de hoogte, herbruikbaarheid en veiligheidseisen. Mogelijkheden zijn hout, staal, aluminium, kunststof en karton. Ook kan een keuze worden gemaakt uit diverse typen en systemen, zoals paneelbekistingen stalen kolombekistingen of projectbekistingen. De juiste keuze is van vele factoren afhankelijk. Deze keuze hangt af van een aantal praktische en technische factoren:

• Aantal repetities
• Vorm en afmetingen van de kolommen (rechthoekig, vierkant, rond, taps, schuin of complexe vormen)
• Gewenst betonoppervlak (schoonbeton of constructief beton)
• Bouwsnelheid
• Arbeid (hanteerbaarheid)
• Veiligheid
• Kosten
• Logistiek

Zie ook hoofdstuk 1.3 - Eisen en keuzecriteria.

Kenmerken en aandachtspunten kolombekistingen
Voor kolombekistingen gelden enkele algemene aandachtspunten:

• Omdat kolombekistingen vaak een kleine doorsnede hebben is de stijgsnelheid tijdens het storten hoog en ontstaat er een aanzienlijke betondruk op de bekisting. Hiermee moet rekening worden gehouden bij het ontwerp en de engineering, zodat de bekisting voldoende stijfheid en stabiliteit heeft tijdens het storten.
• In de meeste gevallen worden kolommen eerst gestort, voordat aansluitende balken en vloeren worden gemaakt. Na voldoende verharden kunnen de kolommen functioneren als tijdelijke stabiliteitsvoorziening voor de balk- en vloerbekisting. Deze rust namelijk vaak op de kolommen.
• De kolombekisting moet nauwkeurig worden gesteld om maatvastheid en verticale uitlijning te garanderen.
• Stellen van een kolombekisting gebeurt met schoren, die goed moeten worden verankerd. De positie van de verankering moet maatvast (gefixeerd) zijn om te zorgen dat de kolommen exact op de juiste positie blijven staan tijdens het storten en niet gaan verschuiven of scheef gaan staan.
• Vanaf een bepaalde hoogte kunnen extra schoren nodig zijn.
• Voor een veilige toegang en ondersteuning tijdens het storten zijn veiligheidsvoorzieningen essentieel (fig. 1.4.12). Denk aan stortbordessen, ladders (kooiladders) en trappen met leuning.
• Het verplaatsen van een kolombekisting kan op verschillende manieren gebeuren, afhankelijk van het type bekisting, de afmetingen van de kolom, de beschikbare hulpmiddelen en de veiligheidseisen op de bouwplaats.
• Als sprake is van horizontaal uitstekende wapening moet de kisthoogte daarop worden afgestemd. Let daarbij ook op de bereikbaarheid van de hijspunten.
• Bij schuinstand van de kolom moet het risico op opdrijven worden voorkomen.

Hieronder volgt een overzicht van de verschillende typen kolombekisting.

1.4.12 Kolombekisting met schoren en veiligheidsvoorzieningen, in een kant-en-klaar systeem

Traditionele kolombekisting
Kolombekistingen kunnen in zijn geheel uit traditionele materialen worden opgebouwd, maar in de praktijk komt dit nauwelijks voor. Bij traditionele kolombekistingen kan gebruik worden gemaakt van molenwiekend geplaatste kransen (fig. 1.4.13).

1.4.13 Molenwiekend geplaatste kransen

Paneelbekisting kolommen
Kolombekistingen kunnen worden uitgevoerd als paneelbekisting, een modulair en herbruikbaar bekistingssysteem dat is ontworpen voor het storten van zowel vierkante/rechthoekige als ronde kolommen. De kolombekisting wordt opgebouwd uit standaardpanelen met een contactbekisting van multiplex of kunststof en een frame van staal of aluminium, gecombineerd met hoekstukken en ondersteunende profielen (fig. 1.4.14). Er zijn ook paneelbekistingen waarvan het geheel, dus zowel de contactbekisting als het frame, is gemaakt van hoogwaardig kunststof.
De panelen van een kolombekisting kunnen op verschillende manieren worden samengesteld om kolommen van diverse afmetingen te vormen. Ze kunnen worden geplaatst in een molenwiekverbinding (fig. 1.4.15). De panelen zijn dan voorzien van gaten of uitsparingen.
Bij sommige kolommen wordt de bekisting uitgevoerd met twee grote zijpanelen gecombineerd met traditionele kopschotten aan de uiteinden (fig. 1.4.16).
Sommige bekistingen worden geleverd als een kant-en-klaar systeem, inclusief schotten, hoeken, koppelmateriaal, ondersteunende profielen, stelschoren, hijsvoorzieningen en veiligheidsvoorzieningen (fig. 1.4.12). Dit versnelt montage en demontage. Dergelijke systemen zijn stapsgewijs instelbaar en kunnen als één element worden verplaatst.

 1.4.14 Voorbeelden van paneelbekistingen voor kolommen

1.4.15 Molenwiekend geplaatste panelen voor een kolom

 1.4.16 Rechthoekige kolombekisting met panelen en kopschotten

1.4.17 Voorbeeld van een speciaal paneelbekistingssysteem, bestaande uit een frame met een losse contactbekisting, zonder centeringen, onder meer geschikt voor schoonwerk

Stalen kolombekisting
Een stalen kolombekisting is een bekistingssysteem dat volledig is opgebouwd uit stalen onderdelen, dus stalen contactbekisting (plaat van meestal 4-5 mm), gordingen en dragers (fig. 1.4.18). Vaak zijn dragers en gordingen in één vlak geïntegreerd.
Stalen kolombekistingen kunnen worden ingezet voor rechthoekige, vierkante en ronde kolommen met uiteenlopende afmetingen en hoogtes. Stalen kolombekistingen zijn stevig en maatvast, waardoor ze geschikt zijn voor hoge kolommen, grote betonspeciedrukken en projecten met meerdere repetities.
Meestal worden ze speciaal ontworpen en vervaardigd voor een specifiek bouwproject. Maar vooral in de utiliteitsbouw zijn ze ook als standaardsysteem verkrijgbaar.
Vierkante en rechthoekige kolommen worden in de meeste gevallen in twee hoeken uitgevoerd, waarbij de buitenste hoeken worden verbonden. Ook ronde stalen kolombekistingen worden meestal uit twee helften samengesteld.

   1.4.18 Voorbeelden van stalen bekistingen

Projectbekisting kolommen
Een projectbekisting is een speciaal voor een project vervaardigde bekisting die is samengesteld uit diverse systeemonderdelen. De bekisting wordt volledig afgestemd op de afmetingen, vormen en bijzondere eisen van de kolommen van het betreffende project (fig. 1.4.19). De opbouw is afhankelijk van de kolomafmetingen en -vorm, de repetitie en de betonspeciedruk. Veiligheidsvoorzieningen zoals stortbordessen, ladders en trappen met leuning kunnen worden geïntegreerd in de projectbekisting. Deze voorzieningen zorgen voor veilige toegang en ondersteuning tijdens het storten van het beton.

 1.4.19 Projectbekisting voor kolommen (links) en een projectbekisting voor een bijzondere vorm (rechts)

De opgebouwde schotten kunnen molenwiekend worden geplaatst en kunnen bij elkaar worden gehouden door kolomkransen of beugels. In de kolomkransen bevinden zich vaak gaten die zorgen voor verstelbaarheid. Deze kransen zijn overigens alleen toepasbaar voor kleinere kolommen vanwege optredende betonspeciedruk. Vaak worden ze toegepast met drukplaatjes om een te hoge oplegdrukspanning (krans-drager) te voorkomen.
Met een projectbekisting kunnen rechthoekige, ronde en ovale kolommen worden gerealiseerd. Bij ronde vormen kan gebruik worden gemaakt van een ronde binnenkist in een rechthoekige buitenkist (fig. 1.4.20).

 1.4.20 Voorbeeld van een projectbekisting voor een ovale kolom, opgebouwd met een traditionele vulkist. De buitenkist zou ook een paneelbekisting kunnen zijn

Kartonnen kolombekisting
Kolombekistingen kunnen ook worden gemaakt van karton. Kartonnen kolombekistingen zijn eenmalig te gebruiken bekistingselementen, die kunnen worden toegepast voor het storten van ronde of vierkante kolommen. Ze zijn arbovriendelijk, licht van gewicht en eenvoudig te plaatsen.
De bekisting bestaat uit een watervaste spiraalgewikkelde kartonbuis die aan de binnenzijde kan zijn voorzien van een gladde, waterafstotende coatinglaag (voor een glad oppervlak) of een vulling voor het realiseren van vierkante bekistingen (fig. 1.4.21). De diameter van de kolomkist is veelal gemaximeerd tot 1200 mm.

   1.4.21 Kartonnen kolombekistingen; links zonder afwerking aan de binnenzijde (spiraalvorm zichtbaar), in het midden een afwerking met een coating en rechts een vulling voor een vierkante kolom

Na het uitharden van het beton wordt de bekisting verwijderd door deze voorzichtig open te snijden of af te pellen of te ritsen. Er zijn diverse voorzieningen beschikbaar om kolommen af te schoren.
Voor kartonnen kolombekistingen gelden enkele specifieke aandachtspunten

• Het materiaal is eenmalig bruikbaar en kan niet worden hergebruikt.
• Er moeten schoorvoorzieningen worden aangebracht, zoals spanbanden of een traditionele krans.
• Aan de onderzijde moet een krans worden aangebracht.
• Voorkomen moet worden dat de onderzijde van de bekisting in het water staat.
• Voor het storten moet een steiger of hoogwerker worden toegepast
• Ten behoeve van de bescherming kan men het karton tijdelijk laten zitten. Let in dat geval op de verkleuring van het beton.
• De kartonnen kolombekistingen moeten droog en bij voorkeur staand worden opgeslagen.
• Kartonnen bekistingen zijn in principe niet schuin toepasbaar in verband met vervorming.

Veiligheid kolombekisgingen
Bij het ontwerp van kolombekistingen moet rekening worden gehouden met veiligheid in elke fase, waarbij het risico op vallen moet worden vermeden. De juiste veiligheidsvoorzieningen zijn daarom essentieel.
Rond de bekisting moet een goed beveiligde werkruimte aanwezig zijn, in de vorm van een stortbordes. Bij hoge kolommen kan een tussenbordes aan de buitenzijde nodig zijn en moet er speciale aandacht zijn voor het verdichten. Daarbij moet zoveel mogelijk worden voorkomen dat er activiteiten binnen de kolom plaatsvinden.
Stortbordessen moeten zijn voorzien van een leuning en op een veilige manier kunnen worden betreden via bijvoorbeeld een kooiladder. In sommige gevallen kan voor het storten gebruik worden gemaakt van een aparte stortsteiger of hoogwerker. Ook die moeten worden voorzien van een goede valbeveiliging, ze moeten veilig toegankelijk zijn en deugdelijk worden gestabiliseerd.
Zorg ook voor voldoende veiligheid tijdens het hijsen en transport van de bekisting en voor een goede bereikbaarheid van de hijspunten.

Voor het storten van wanden in het werk, worden wandbekistingen toegepast. Een wandbekisting bestaat in grote lijnen uit gordingen, dragers en contactbekisting (fig. 1.4.22). Ze is uit twee zijden opgebouwd: de stelkist en de sluitkist. Als eerste wordt de stelkist geplaatst, die wordt gestabiliseerd met een schoor. Nadat de wapening is aangebracht volgt de sluitkist. Het geheel wordt bij elkaar gehouden door een centerpenconstructie (zie hoofdstuk 1.6 Overzicht centerpenconstructies).

   1.4.22 Schematische weergave traditionele wandbekisting (links) en paneelbekisting (rechts), inclusief onderdelen

Omdat wanden zo’n belangrijke rol hebben in de planning van een project, wordt veel aandacht besteed aan het ontwikkelen van innovatieve en efficiënte bekistingssystemen, waarmee het proces kan worden geoptimaliseerd.
Er kan een keuze worden gemaakt uit diverse typen en systemen: traditionele wandbekistingen, paneelbekistingen (zowel handzaam als kraangebonden), stalen wandbekistingen of projectbekistingen. De keuze is van vele factoren afhankelijk (zie hoofdstuk 1.3 Eisen en criteria).

Dit hoofdstuk pretendeert niet volledig te zijn, maar omschrijft per type bekisting een aantal kenmerken die in overweging moeten worden genomen. Gebruikte benamingen van onderdelen kunnen regionaal of per bedrijf anders zijn.

Kenmerken en aandachtspunten wandbekistingen
Voor wandbekistingen gelden enkele algemene aandachtpunten:

• Het storten van betonwanden speelt vaak een cruciale rol in de planning en bepaalt daarmee in belangrijke mate de bouwtijd van de ruwbouw van een betonnen constructie. Bovendien kost het be- en ontkisten veel manuren. Daarom moet veel aandacht uitgaan naar minimale arbeidstijden, omzetsnelheid, cyclustijden, aanpasbaarheid en flexibiliteit.
• De inzet is meestal gebaseerd op een systeemkeuze, die tot aan het eind van de ruwbouw de snelheid en kosten van het productieproces bepaalt. Een ongeschikt systeem kan ernstige vertragingen en inefficiëntie veroorzaken.
• Een goede voorbereiding is noodzakelijk, maar die investering vooraf verdient zich uiteindelijk terug.
• Een hoge stijfheid van de wandbekisting, gecombineerd met geavanceerde en efficiënte stelvoorzieningen, draagt bij aan een snellere en effectievere uitvoering en leidt tot minder manuren.
• Het aantal m² benodigde wandbekisting komt niet overeen met het aantal m2 wand (is groter). Let hierop in de calculatiefase.
• Aan de onderzijde is een aanslagvoorziening nodig in de vorm van de kim of het kimanker. Let daarbij op een goede aansluiting met de ondergrond (als die niet recht is).
• Het type wandbekisting is van invloed op het betonoppervlak, qua vlakheid, dichtheid, structuur en patronen.
• Rechte wanden kunnen sneller worden gesteld dan hoekwanden, zijn beter te verplaatsen en sneller te ontkisten.
• Bekistingen voor kernen, die zijn uitgevoerd als stijve doosconstructies en met onkistingshoeken, kunnen in hun geheel met een kraan worden verplaatst. Zo wordt de hoeveelheid steluren beperkt en zijn kortere cyclustijden en ontkistingstijden mogelijk. Deze kernbekistingen eisen wel extra aandacht voor het ontkisten.
• Wandbekistingen kunnen worden gecombineerd met een veilige opgang en stortbordessen tot één geheel. Dit geheel kan, met een hijsmiddel zoals een evenaar, als één hijselement worden ingezet, wat de efficiëntie verhoogt.
• Er moet aandacht worden besteed aan een goede en veilige bereikbaarheid van de centerpennen.

In dit hoofdstuk volgt een overzicht van de verschillende typen wandbekisting. Deze typen zijn ook door elkaar te gebruiken.

Traditionele wandbekisting
Een traditionele wandbekisting is een eenmalige bekisting die is samengesteld uit traditioneel materiaal, veelal hout. Ze wordt opgebouwd uit een contactbekisting van deelhout, panelen of multiplex, ondersteund door dragers (baddinghout) en houten of stalen gordingen (fig. 1.4.23). De richting van de dragers en gordingen kan worden gevarieerd.
Met de opkomst van moderne systeembekistingen wordt traditionele wandbekisting minder vaak toegepast, maar het blijft een waardevolle oplossing in specifieke situaties.

1.4.23 Traditionele wandbekisting (bron: Betonhuis)

Paneelbekisting wanden
Een paneelbekisting is een bekisting die is samengesteld uit een combinatie van verschillende standaard elementen, die met elkaar worden gekoppeld. Paneelbekistingen kunnen bestaan uit een frame dat zorgt voor sterkte en stabiliteit (staal, aluminium of kunststof), zijn voorzien van een bekistingsplaat (multiplex, kunststof of staal) en per element een aantal centerpengaten.
De afmetingen van de elementen lopen uiteen. In hoofdlijnen is onderscheid te maken tussen handzame panelen en kraangebonden panelen.

Handzame panelen (fig. 1.4.24) zijn kleine, lichte panelen waarmee een complete bekisting wordt samengesteld. De panelen zijn er in verschillende maten en kunnen eenvoudig met de hand worden geplaatst (max. 50 kg voor twee personen of 25 kg voor één persoon). Ze worden vooral gebruikt in situaties waar handmatige verwerking nodig is (zonder kraan), flexibiliteit vereist is (bijvoorbeeld bij wisselende afmetingen) en beperkte ruimte beschikbaar is. Denk aan funderingen en andere constructies met een beperkte hoogte.

1.4.24 Voorbeelden handzame paneelbekisting, links voor een wand onder een gestorte vloer (pompaansluiting zichtbaar), rechts met hoekoplossing

Kraangebonden panelen zijn grotere, zwaardere panelen, die doorgaans met een kraan worden geplaatst. Ook deze kunnen variëren in hoogte en breedte (fig. 1.4.25). De panelen worden, al dan niet in combinatie met paspanelen en hoekpanelen (binnen- en buitenhoeken), samengesteld tot een complete bekisting.
Kraangebonden paneelbekistingen staan ook wel bekend als groot(vlak)paneelbekisting. In dit handboek houden we verder de overkoepelende term paneelbekisting aan.
In sommige gevallen, bijvoorbeeld bij woningbouw, zijn de bekistingen vooraf opgebouwd tot één geheel, inclusief veiligheids- en stabiliteitsvoorzieningen (zie kader ‘Woningbouwbekisting’).

  1.4.25 Voorbeelden van een kraangebonden paneelbekisting

Toepassingen paneelbekisting wanden
Elk paneelsysteem heeft zijn eigen toepassingsgebied, bepaald door factoren zoals bouwmethode, oppervlakte-eisen, afmetingen, toleranties, vervormingsgedrag en het aantal centerpennen. Met paneelbekisting kunnen verschillende betonvormen worden gemaakt, afhankelijk van het type paneel en de flexibiliteit van het systeem. Daarbij kunnen aanvullende eisen worden gesteld op het gebied van stijfheid, vlakheid, naadvorming en een minimale inzet van centerpennen. Voor bijzondere betonvormen kan er ook een combinatie worden gemaakt van paneelbekisting met vulkisten. Over specifieke toepassingen van wandbekistingen in de woningbouw staat meer in het kader ‘Woningbouwbekisting’.

Aandachtspunten paneelbekisting wanden
Bij paneelbekistingen gelden enkele aandachtspunten:

• Bij het dimensioneren van een paneelbekisting is de maximale betonspeciedruk (per m²) een cruciale factor. Elk paneelsysteem heeft een maximaal toegestane betondruk, die door de leverancier wordt opgegeven. Er moet rekening worden gehouden met het type centerpen dat nodig is bij de opgegeven maximale betonspeciedruk (zie hoofdstuk 1.6 Overzicht centerpenconstructies).
• Voor alle systemen worden koppelingen gebruikt voor het koppelen van de panelen. Het uitlijnen van aaneengeschakelde panelen kan indien nodig worden uitgevoerd met een afzonderlijk aangebrachte richtgording.
• In het frame van het paneel zijn sparingen aanwezig waardoor de panelen kunnen worden gecenterd. Systemen kennen daarin elk hun eigen oplossingen.
• Paneelsystemen veroorzaken afgetekende patroonnaden op het betonoppervlak. Ze zijn dus niet altijd toepasbaar indien er in de projectspecificatie nadere eisen zijn gesteld aan het betonoppervlak (bijvoorbeeld op basis van CUR-Aanbeveling 100). In specifieke gevallen kunnen bekistingspanelen worden voorzien van een betonplexplaat om een glad en duurzaam betonoppervlak te verkrijgen.
• Beëindiging van een wand gebeurt met kopschotten die zich aan het einde tussen de sluit- en stelkist bevinden (fig. 1.4.26).
• Kopschotten, sparingen en instortvoorzieningen moeten doorgaans op de bouwplaats worden aangebracht.
• Voor hoeken zijn verschillende oplossingen beschikbaar.

1.4.26 Beëindiging van een wand met kopschotten

Woningbouwbekisting
In de woningbouw wordt voor de wandbekisting vaak gesproken van woningbouwbekisting (fig. 1.4.27). Dit kunnen kraangebonden paneelbekistingen zijn of stalen bekistingen. De afmetingen zijn daarbij afgestemd op de afmetingen (lengte en hoogte) van de woningscheidende wand. Woningbouwbekistingen worden geleverd als totaalpakket, inclusief veiligheidsvoorzieningen (stortbordessen met leuningen en een ladderopgang). Het aantal en de positie van de centeringen zijn geoptimaliseerd.

 1.4.27 Woningbouwbekisting uit panelen (links) en een stalen woningbouwbekisting (rechts)

Stalen wandbekisting
Een wandbekisting kan volledig uit staal bestaan: een bekisting die met een stalen frame met stalen contactbekisting is samengesteld tot één geheel, in de gewenste lengte en hoogte (fig. 1.4.28). Ze kunnen een hoge bekistingsdruk opnemen en het aantal centerpennen is beperkt. De bekistingen zijn door middel van opzetstukken te verhogen. Ook de lengtes kunnen binnen een project worden aangepast.
Stalen wandbekistingen zijn veelal onderdeel van een compleet bekistingssysteem, voorzien van een vast stortbordes incl. hekwerk, schoprand en ladders. Ze zijn stabiel tijdens het plaatsen en ze zijn voorzien van steljukken, waarmee ze op hoogte zijn te brengen en te lood zijn te stellen.
Kopschotten en voorzieningen om sparingen of leidingen aan te brengen, zijn vooraf voorgeprogrammeerd of kunnen met magneten worden bevestigd.
Stalen wandbekistingen zijn zwaarder dan paneelbekistingen. Voor het hijsen is geen evenaar nodig.

1.4.28 Stalen wandbekisting

Toepassingen stalen wandbekistingen
Stalen bekistingen zijn vooral inzetbaar bij grote projecten met veel repetitie en waar hoge eisen worden gesteld aan de oppervlaktekwaliteit. Ze worden vooral ingezet in de woning- en utiliteitsbouw, waarbij de afmetingen worden afgestemd op de afmetingen (lengte en hoogte) van de wand. Maar ook in infra worden ze gebruikt, vooral als er sprake is van een hoge repetitie.
In de woning- en utiliteitsbouw wordt de hoogte gebaseerd op de verdiepingshoogtes. In de hoogte bevinden zich daarbij twee centeringen die vanaf vloerniveau zijn te bereiken. In de lengte bevinden deze zich doorgaans op een h.o.h.-afstand van 1200 mm.

Aandachtspunten stalen wandbekistingen
Gebruik van stalen wandbekistingen vraagt een intensieve voorbereiding, bijvoorbeeld voor het programmeren van de sparingen en instortvoorzieningen.

Projectbekisting voor wanden
Een projectbekisting is een bekisting die speciaal voor één bouwproject wordt vervaardigd. Een projectbekisting wordt samengesteld met systeemonderdelen (bijvoorbeeld H20 of GT24) en handelsprofielen. Deze elementen kunnen worden gehuurd/gekocht bij verschillende leveranciers gespecialiseerd in bekistingen. Uitwisseling van ervaringen met de uitvoering en bekistingleveranciers en bekistingsdeskundigen leidt vaak tot bijzondere oplossingen.
De bekisting voor de wanden kan worden gecombineerd met een dekbekisting, bijvoorbeeld bij projectbekistingen voor tunnels.
Het ontwerpen van projectbekistingen vergt veel deskundigheid en vraagt om intensieve communicatie met andere betrokkenen. De bekisting is volledig afgestemd op de uitvoeringsmethode en moet dus in overeenstemming zijn met de details van het begin tot het einde van het betonwerk.
Figuur 1.4.29 en 1.4.30 tonen voorbeelden van een projectbekisting.

1.4.29 Voorbeeld van een projectbekisting uit systeemmateriaal

1.4.30 Voorbeeld van een stalen projectbekisting

Veiligheid wanbekistingen
Bij het ontwerp van wandbekistingen moet rekening worden gehouden met veiligheid in elke fase, waarbij ook aandacht moet worden besteed aan onvoorziene situaties. Voor de veiligheid is een goede voorbereiding essentieel, onder meer door het maken van deugdelijke berekeningen en tekeningen en door de juiste keuze van samenstelling en passende onderdelen die geschikt zijn voor de toepassing. Een goede en duidelijke werkbeschrijving in een werkinstructie is nodig.
Het gaat hierbij veelal om logische zaken en ‘open deuren’. De aandacht voor veiligheid en de daarbij horende ontwikkelingen gaan wel steeds verder. Steeds meer bekistingleveranciers leveren goed doorontwikkelde veiligheidssystemen om zo veilig met wandbekistingen te kunnen werken.

Hieronder volgt een niet-uitputtende opsomming van specifieke aandachtspunten die in het ontwerp en de uitvoering van de bekisting moeten zijn meegenomen.

• Voor het veilig hijsen en begeleiden van de bekistingsschotten moeten voorzieningen worden getroffen, hierbij ook rekening houdend met onverwachte bewegingen van een bekistingsschot door de wind.
• Wandbekistingen moeten op ieder moment tegen omvallen worden beveiligd, bijvoorbeeld met schoren. Hierbij moet rekening worden gehouden met wind(vlagen).
  Dit geldt voor tijdelijke opslag, tijdens het bekisten, tijdens het storten en in de ontkistingsfase.
• Afschoren moet gebeuren op de naastgelegen vloer of andere vaste constructie, of, als dat niet mogelijk is, op een werksteiger die is doorgekoppeld naar de ondergrond of is teruggekoppeld naar de onderliggende constructie (bijvoorbeeld wand). Die onderliggende constructie moet daar dan wel op zijn berekend.
• Er moet voldoende ruimte zijn om werkzaamheden aan en rond de bekisting veilig te kunnen uitvoeren.
• Werken vanaf een ladder is uit den boze.
• Aan de bovenzijde van de wandbekisting moeten een stortbordes en een valleuning aanwezig zijn, met een veilige opgang (fig. 1.4.31). De hoogte van het stortbordes moet zijn afgestemd op de hoogte die nodig is om met een kubel boven de stekwapening uit te komen en bediening mogelijk te maken.
  Alternatief voor een stortbordes is een verhijsbare of verrolbare steiger die speciaal voor deze toepassing is geconstrueerd (geen standaard rolsteiger).
• Als geen gevelsteiger aanwezig is, moeten op een lager niveau goed beveiligde eind- of kopgevelsteigers zorgen voor werkruimte rond de bekisting (fig. 1.4.32).
• Na het opbouwen en voor het storten moet de bekisting worden gekeurd.
• Om te hoge bekistingsdruk te voorkomen moet de maximale stijgsnelheid niet worden overschreden. Hierop moet tijdens het storten toezicht worden gehouden, rekening houdend met factoren zoals betonmengsel, temperatuur betonspecie, buitentemperatuur, tijdstip van einde binding en hulpstoffen (vertragers etc.).
• Tijdens het tijdelijk wegzetten van een wandkist moet voor een stabiele situatie worden gezorgd, bijvoorbeeld door
• Plat leggen van de bekisting.
• Plaatsen met de huidzijde tegen elkaar en schoren en koppelen.
• Centeren aan reeds gestorte betonwand.
• Plaatsen in een parkeerjuk, soms met ruimte om schoon te maken (fig. 1.4.33).

 1.4.31 Stortbordes aan bovenzijde wandbekisting

1.4.32 Eind(kop)gevelsteiger

1.4.33 Parkeerjuk met ruimte om schoon te maken

Speciale toepassingen wandbekistingen
Wandbekistingen kunnen worden ingezet voor speciale toepassingen, zoals voor kernen, enkelzijdige toepassing of gebogen wanden. Deze worden hieronder afzonderlijk toegelicht.

Kernbekisting
Een kernbekisting is een bekisting die specifiek wordt ontworpen voor het storten van een kern (lift, trappenhuis) of andere verticale schachten in een gebouw (fig. 1.4.34). Het is vaak een belangrijk onderdeel in de te kiezen bouwmethodiek in relatie tot de planning. De keuze van de basisvorm van de kernbekisting is afhankelijk van verschillende factoren, zoals de geometrie van het gebouw, de specifieke behoeften en de gewenste esthetische eigenschappen.
Kernbekistingen worden vaak gecombineerd met enkele specifieke onderdelen: hoekstukken, passtukken, stelschoren en/of terugrijdwagens. Een gerichte keuze is de inzet van ontkistingshoeken (fig. 1.4.35). Dit zijn elementen die kunnen worden samengetrokken en weer in positie worden gebracht, zonder dat hiervoor de kernbekisting moet worden gedemonteerd. Hierdoor kan er sneller en efficiënter worden ontkist en bekist.
Vaak wordt een kernbekisting op een hefvlonder geplaatst, voor het creëren van een werkruimte (fig. 1.4.36). Naast de hoofdvlonder kan er optioneel een naloopvlonder worden toegepast (-1). Voor repeterend gebruik is een verplaatsbare hefvlonder (schachtvlonder) ontwikkeld. Deze is meestal opgebouwd uit enkele gekoppelde, dubbele staalprofielen, waaroverheen een houten vloer is aangebracht. De staalprofielen zijn aan de einden voorzien van kantelbare opleggingen of klapschoenen, die steun vinden in vooraf gemaakte sparingen in de schachtwand of op een oplegging van hoeklijnen.
Het is soms mogelijk om de bekisting met schachtvlonder in één beweging te verplaatsen naar de volgende verdieping. Dit kan zowel met de kraan of hydraulisch. Ook kan de volledige binnenkist in één hijsbeweging worden gehesen met een viersprong.
Vaak worden kernbekistingen gecombineerd met een klimsteiger aan de buitenzijde. Op dit laatste wordt in dit hoofdstuk niet nader ingegaan; hiervoor wordt verwezen naar hoofdstuk 4.2 Klimbekisting.

1.4.34 Voorbeeld van een kernbekisting

1.4.35 Schematische weergave van verschillende oplossingen van een binnenbekisting met ontkistingshoeken bij kernen

 1.4.36 Hefvloer onder binnenbekisting

Enkelzijdige wandbekisting
Als een wandbekisting, in welk type dan ook, slechts aan één zijde van een betonwand kan worden aangebracht, wordt deze uitgevoerd als enkelzijdige bekisting. Het toepassen van een dubbelzijdige centering is dan niet mogelijk. Dit is bijvoorbeeld het geval bij kelders, damwanden, keerwanden of betonnen constructies tegen bestaande muren. Maar ook bij een randbekisting van hoge betonpoeren, hoge vloeren of bij dammen/sluizen.
Bij damwanden en bestaand betonwerk kan gebruik worden gemaakt van aangelaste of ingeboorde centerpenvoorzieningen. Is dit niet mogelijk, dan is een aparte achterconstructie nodig in de vorm van schoorbokken (ook wel steunbokken genoemd) (fig. 1.4.37) of jukken (fig. 1.4.38). Deze schoorbokken kan men met speciale koppelstukken koppelen aan de bekisting. Dit zorgt voor een stevige verbinding. Daarnaast moeten de schoorbokken worden verankerd aan vooraf ingestorte ankers in de ondergrond (betonvloer, fundering) (fig. 1.4.39 en 1.4.40).
Er moet aandacht worden besteed aan bevestigingen in het eerder gestorte betondeel en het drukpunt op de vloer. Het beton moet de betreffende belastingen kunnen opnemen (fig. 1.4.40).

1.4.37 Enkelzijdige wandbekisting met schoorbok

1.4.38 Samengestelde jukconstructie

1.4.39 Voorbeeld van verankering van een juk of schoorbok in de vloer

1.4.40 Verankering van een schoorbok zorgt voor diverse krachten op de betonconstructie

Gebogen wandbekisting
Gebogen wandbekistingen worden gebruikt voor het storten van gebogen of cirkelvormige betonnen wanden. Gebogen betonwanden komen voor bij onder andere rioolwaterzuiveringen, opslagtanks, brugpijlers en af en toe ook bij kernwanden in de utiliteitsbouw.
Afhankelijk van de eisen aan het betonoppervlak kan worden gekozen voor bekistingssystemen die de toegestane tolerantie benaderen met een veelhoek of die een zuiver gebogen oppervlak opleveren (fig. 1.4.41).

1.4.41 Horizontale doorsnede gebogen bekisting met horizontale scheggen

Gebogen wandbekistingen kunnen traditioneel worden uitgevoerd, of als paneelbekisting of projectbekisting (fig. 1.4.42). Bij een projectbekisting is de investering vaak groter maar kunnen de manuren per inzet minimaal zijn. Uiteraard moet worden beoordeeld of in het project voldoende repetitie te realiseren valt om de hogere kosten van de bekisting te rechtvaardigen.

  1.4.42 Voorbeelden van gebogen bekistingen

Een betonnen balk of ligger is een constructie-element waarvan de lengte vele malen groter is dan de breedte en hoogte. Betonnen balken die ter plaatse worden gestort, hebben doorgaans een rechthoekige doorsnede.
Voor de bekisting van balken worden in het algemeen twee situaties onderscheiden. In de eerste situatie is de balk onderdeel van de vloer en vormen de balk- en vloerbekisting één geheel (gecombineerde bekisting) (fig. 1.4.43). De balk en vloer worden dan gelijktijdig gestort.
In de tweede situatie wordt de balkconstructie voorafgaand aan de vloer gestort, waarna vloer in prefab of in het werk gestort wordt aangebracht. Voor de balk wordt daarbij een aparte bekisting gebruikt (fig. 1.4.44).

Een balkbekisting kan bestaan uit onderslagen, kinderbinten en een verticale en horizontale contactbekisting. De ondersteuningsconstructie vormt bij balkbekistingen een integraal onderdeel van de gehele bekistingsconstructie en wordt daarom in dit hoofdstuk meegenomen.

Voor balken zijn ook oplossingen met combinaties met prefab vloersystemen. Daarop wordt in dit hoofdstuk niet ingegaan.

1.4.43 Balkbekisting gecombineerd met een vloerbekisting

1.4.44 Balkbekisting (paneelbekisting)

Kenmerken en aandachtspunten balkbekistingen
Voor een balkbekisting gelden enkele aandachtpunten.

• Het bekisten van balken is arbeidsintensief.
• De ondersteuning moet de benodigde stabiliteit kunnen leveren voor de balk-/vloerbekisting.
• Tijdens het opbouwen van de bekisting kunnen onveilige situaties ontstaan. Daar moet voldoende aandacht aan worden besteed.
• Er bestaat een risico op domp (kantelen) als de kinderbinten te veel uitkragen over de onderslagen.
• De vloerbekisting rust op de balkbekisting, waardoor ook een deel van het gewicht van de vloeren door de balkbekisting moet worden opgenomen.
• De balkbekisting en het aansluitende deel van de vloerbekisting moeten kunnen worden verwijderd zonder de balkondersteuning weg te nemen.
• Er zijn in twee richtingen goede voorzieningen voor stabiliteit nodig. Daarom wordt vaak een systeemsteiger als ondersteuningssteiger toegepast (fig. 1.4.45).
• Bij een extra aangebracht stabiliteitsverband moet ervoor worden gezorgd dat het betonstorten begint ter plaatse van dit stabiliteitsverband.
• De ondersteuning moet zodanig zijn geplaatst dat er een ruime werkvloer beschikbaar is om de balkbekisting te kunnen plaatsen, wapening aan te kunnen brengen, schoren aan te kunnen brengen, leuningwerk te kunnen plaatsen en te kunnen storten (fig. 1.4.46).
• Worden hoge balken gemaakt, zoals bij zware industrievloeren, dan moet met het ontwerpen van de ondersteuning voor de balken rekening worden gehouden met schoren, centering en ondersteuning van de aansluitende vloeren.
• Het kan nodig zijn de bekisting door te stempelen naar de ondergelegen constructie en te laten ‘schrikken’.
• Ten behoeve van logistiek moet rekening worden gehouden met doorgangen in de ondersteuning.
• In het ontwerp van de bekisting en ondersteuning moet rekening worden gehouden met aansluiting aan de kolommen.
• De ondergrond moet de totale belasting (incl. stortbelasting) van de balkbekisting kunnen dragen

1.4.45 Balkbekisting ondersteund door een systeemtoren

1.4.46 Balkbekisting met werkruimte rondom de bekisting

Traditionele balkbekisting
Balkbekistingen kunnen op een traditionele manier worden uitgevoerd, met traditioneel materiaal, veelal hout. Soms worden van deze materialen samengestelde schotten gemaakt, die meerdere keren zijn in te zetten.. Uitvoering van een traditionele balkbekisting kan op verschillende manieren. Extra aandacht is nodig bij toepassing van een randbekisting waarop een vloer constructief is opgelegd in verband met extra belastingen in meerdere richtingen.

Paneelbekisting balken
Om de hoeveelheid arbeid bij het monteren van een balkbekisting te beperken kan een paneelbekisting worden ingezet, die is samengesteld uit een combinatie van verschillende standaard elementen (fig. 1.4.44).
Het opnemen van de betonspeciedruk kan op verschillende manieren: traditioneel, met jukken (fig. 1.4.47), balkklemmen onder en boven de balkbekisting (fig. 1.4.48) of met centerpennen (fig. 1.4.49).
Worden voor de vloer ook paneelbekistingen toegepast, dan vormt de balkbekisting een integraal onderdeel van de vloerbekisting.

1.4.47 Voorbeelden van jukken voor de opname van betonspeciedruk

1.4.48 Balkklem, inclusief afstandhouder

1.4.49 Balkbekisting met centering bovenlangs

Stalen balkbekisting en -projectbekistingen
Bij grote repetitie of langdurige inzet wordt sporadisch gebruikgemaakt van stalen bekistingen of een speciaal voor het project vervaardigde projectbekisting. In de woning- en utiliteitsbouw komt dat doorgaans niet voor.

Randbalkbekisting
Als de vloer en de balk tegelijk worden gestort, kan aan het uiteinde van de vloer een randbalkbekisting worden gebruikt. De buitenbekisting van de randbalk vormt tevens de beëindiging van het vloerveld. De binnenbekisting van de randbalk is hierbij ook een onderdeel van de vloerbekisting (fig. 1.4.50). Een (verzwaarde) randkist kan ook dienen als oplegpunt voor de breedplaat/vloerbekisting.
De horizontale betonspeciedruk wordt via de randbalkbekisting opgenomen door de vloerbekisting. De buitenbekisting kan als enkelzijdige bekisting fungeren, waarbij aandacht voor afschoren nodig is.

1.4.50 Randbalkbekisting met binnen en buitenkist

Ondersteuning balkbekistingen
Belangrijk uitgangspunt bij de ondersteuning van een randbalkbekisting is dat deze zodanig wordt ontworpen en gemonteerd dat een veilige situatie ontstaat met voldoende werkruimte. Voor de ondersteuningsconstructie moet aandacht worden besteed aan de manier van het wegnemen van de bekisting (ontkisten), zonder dat de ondersteuningsconstructie moet worden verwijderd. Dit omdat op het moment van ontkisten de sterkte van het beton vaak nog onvoldoende is.
Als ondersteuning van een balkbekisting zijn vele systemen mogelijk. De voorkeur hebben systemen die in twee richtingen stabiliteit bieden. Daarom worden meestal ondersteuningssteigers in combinatie met een console toegepast (fig. 1.4.51, links). De ondersteuningssteiger wordt vaak via trekschoren tegen domp beveiligd. Een alternatief is een ondersteuningssteiger die op uitkragende balken vanaf de onderliggende vloer wordt geplaatst (fig. 1.4.51, rechts).

1.4.51 Ondersteuningssteiger bij een randbalk (met console en trekschoor) (links). Alternatief is een ondersteuning op een uitkragende balk vanaf de onderliggende vloer (rechts)

Veiligheid balkbekistingen
Natuurlijk moet ook bij balkbekistingen rekening worden gehouden met veiligheid. Zo moet het risico op vallen worden vermeden, bijvoorbeeld door het aanbrengen van leuningen en voldoende werkruimte (fig. 1.4.15). Dit geldt helemaal als er wordt gewerkt op hoogte en aan de buitenkant van een bouwwerk.
De algemeen geldende veiligheidsvoorschriften moeten in acht worden genomen. Ook de Richtlijn Bekistingen en Ondersteuningen biedt nuttige informatie.

Er is een grote diversiteit aan manieren waarop betonvloeren kunnen worden gerealiseerd. Voorkomende bouwmethoden zijn:

• In het werk gestorte vloeren, gebruikmakend van verschillende typen bekisting
• Breedplaatvloeren met een druklaag
• Prefab vloeren met gewichtsbesparende voorzieningen, zoals kanaalplaatvloeren
• Massieve prefab vloeren
• Staalplaatbetonvloeren
• Tunnelbekisting, waarbij vloeren en wanden in één keer worden gestort

De keuze voor de methode is onder meer afhankelijk van bouwplanning, kosten, overspanning en toepassing (woningbouw, utiliteitsbouw, industriebouw, civiele bouw).
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de in het werk gestorte vloeren en de verschillende bekistingen.

Vloerbekistingen hebben veel ontwikkelingen doorgemaakt, vanwege wensen met betrekking tot vormgeving, efficiëntie, arbeid, flexibiliteit en veiligheid. Dit heeft geleid tot een diversiteit aan mogelijkheden zoals traditionele vloerbekisting, tafelbekisting en vloerbekistingssystemen met of zonder valkop. De keuze tussen de systemen wordt beïnvloed door factoren zoals constructieve eisen, projectomvang, bouwsnelheid, repetitie, hoogte, veiligheid, plattegrond (incl. afwijkingen) en afstemming met aansluitende wanden. Totale kosten spelen daarbij vanzelfsprekend een grote rol. Ook moet rekening worden gehouden met bijzondere situaties zoals gewichtsbesparende elementen. In de civiele bouw wordt vaak gesproken over dekken en zijn vloeren vaak zo massief dat de bekisting ondergeschikt is aan de ondersteuningsconstructie.
Zodra het bekistingssysteem is vastgesteld, moet een keuze worden gemaakt in de benodigde hoeveelheid bekisting en ondersteuningsmateriaal, inzetduur, doorstempelplan en stempelafstanden, toepassing van krimp- en dilatatiestroken, in te storten voorzieningen en routing van de wapening.

In dit hoofdstuk volgt een overzicht van de verschillende typen vloerbekisting. Op de ondersteuning wordt alleen ingegaan als die onderdeel is van de vloerbekisting. Voor meer informatie over ondersteuningsconstructies wordt verwezen naar hoofdstuk 2.
Het hoofdstuk pretendeert niet volledig te zijn, maar omschrijft per type bekisting een aantal kenmerken die in overweging moeten worden genomen. Gebruikte benamingen van onderdelen kunnen regionaal of per bedrijf anders zijn.

Aandachtspunten

• Let bij een dubbele onderslagbalk op de positie van de las- of stuikverbinding.
• Bij de plaatsing van de stempels onder de onderslag moet de belasting centrisch op de stempels worden overgedragen.
• Veel aandacht moet worden besteed aan stabiliteit van de ondersteuningsconstructie. Door het ontbreken van ‘ingebakken’ stabiliteitsvoorzieningen is de kans op het ontbreken van de juiste schoorverbanden groot.

Traditionele vloerbekisting
Een traditionele vloerbekisting is een eenmalige bekisting die is samengesteld uit traditionele materialen, veelal hout. Deze bestaat uit onderslagen en kinderbinten/dragers en een contactbekisting (fig. 1.4.52). Dit geheel wordt geplaatst op een ondersteuningsconstructie.
Traditionele vloerbekistingen worden veel toegepast bij complexe vormen en/of kleinschalige bouwprojecten.

1.4.52 Opbouw traditionele vloerbekisting

 

De hart-op-hartmaat van de kinderbinten is mede afgestemd op vloerdikte, type ondersteuningsconstructie en type contactbekisting. Doorkoppeling van de kinderbinten wordt uitgevoerd door ze verspringend langs elkaar te leggen. Onderslagen bestaan uit staal, aluminium of hout.

Schroefstempels
Vloerbekistingen en breedplaatvloeren worden vaak ondersteund door schroefstempels. Deze worden doorgaans als losse ondersteuning toegepast, maar kunnen ook deel uitmaken van een samengestelde ondersteuningsconstructie. Stempels verschillen in lengte, draagvermogen en wijze van hoogteverstelling.
De grove instelling wordt uitgevoerd door de binnenbuis uit te schuiven en een draagpen door een van de gaten in de binnenbuis te steken, doorgaans met een onderlinge afstand van 100 tot 150 mm.
Met de fijne verstelling, via een schroefmof of stelring, wordt de stempel exact op hoogte gesteld. De schroefmof wordt tevens gebruikt om de bekisting bij het ontkisten gecontroleerd te laten zakken.

Bij het gebruik van schroefstempels komen in de praktijk veel uitvoeringsfouten voor. Daarom volgt hier een aantal aandachtspunten en richtlijnen.

• Stempels moeten goed verticaal staan om excentrische belasting te voorkomen.
• De belasting moet zo centrisch mogelijk op de stempel worden overgebracht.
• De stempel moet uitsluitend worden ingesteld met de ingebouwde grove en fijne instelling.
• We moet altijd de originele stalen draagpen worden toegepast.
• Het draagvermogen van stempels neemt af bij grotere lengte; bij lange stempels zijn knik- of schoorverbanden nodig om voldoende stabiliteit te waarborgen.
• Als de bekisting horizontaal niet door wanden en/of kolommen wordt gestabiliseerd, moeten schoorverbanden worden toegepast (fig. 1.4.53).
• Om stempels op een veilige manier te plaatsen moet gebruik worden gemaakt van een stempelstatief (driepoot, fig. 1.4.54) tot stabiliteit is bereikt.
• Losse stempels moeten altijd door minimaal twee personen worden geplaatst.

1.4.53 Schroefstempels met stabiliteitsframe

1.4.54 Stempels met stempelstatief (op de foto onder breedplaatvloeren). Let op: dit is een stelhulp, geen vervanger voor een stabiliteitsverband